Η Irene Mwendwa θέλει να αποδείξει ότι ο σχεδιασμός του διαδικτύου είναι ζήτημα δικαιωμάτων των γυναικών

Η Irene Mwendwa καταγόμενη από το Machakos, ένα μικρό χωριό στο ανατολικό τμήμα της Κένυας, περίπου 63 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Ναϊρόμπι, της πρωτεύουσας της χώρας. Το όνομα σημαίνει λουλούδια. Φέρει αυτό μαζί της: την άνθηση, το φως, την ομορφιά που φέρνουν τα λουλούδια στους χώρους. Περιγράφει τον εαυτό της ως αγρότισσα, πρωτότοκη, μια νεαρή Αφρικανή γυναίκα που προσπαθεί να επιβιώσει στο Ναϊρόμπι.

Είναι επίσης δικηγόρος τεχνολογίας που έχει περάσει χρόνια τεκμηριώνοντας πώς το διαδίκτυο τιμωρεί τις γυναίκες ηγέτες.

Το 2024 και το 2025, ο κόσμος έζησε έναν υπερεκλογικό κύκλο. Πάνω από 70 εθνικές και τοπικές εκλογές έλαβαν χώρα σε 60 χώρες. Ήταν οι περισσότερες εκλογές που είχε δει ο κόσμος εδώ και πάνω από μία δεκαετία. Η τεχνολογία, έλεγαν οι άνθρωποι, θα ήταν ο μεγάλος εξισωτής. Οι ψηφιακές πλατφόρμες θα ενίσχυαν τις φωνές. Οι γυναίκες θα είχαν επιτέλους τα εργαλεία για να ανταγωνιστούν.

Παρά την υπόσχεση των ψηφιακών εργαλείων ως μεγάλου εξισωτή, τα δεδομένα αποκαλύπτουν μια έντονη οπισθοδρόμηση στην παγκόσμια ηγεσία. Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη (ΟΗΕ) Γυναίκες, το μερίδιο των γυναικών σε θέσεις υπουργικού επιπέδου μειώθηκε από 23,3% το 2024 σε 22,9% το 2025, αφήνοντας μόλις 27 χώρες παγκοσμίως με μια γυναίκα στο τιμόνι.

Η Mwendwa δεν εκπλάγηκε. Μελετά αυτό εδώ και χρόνια. Γνωρίζει γιατί.

Το πρότυπο δεν μας αντιπροσωπεύει

Η δουλειά της Mwendwa ξεκινά με μια απλή παρατήρηση: τα δεδομένα δεν μας αντιπροσωπεύουν. Δεν μοιάζουν με εμάς. Δεν μιλούν όπως εμείς.

«Οι Αφρικανές γυναίκες, είμαστε πολύχρωμες. Είμαστε ενθουσιώδεις. Ενθουσιάζουμε τους ανθρώπους. Έχουμε ζωντάνια», λέει. «Αν κοιτάξετε πώς παρουσιάζονται τα δεδομένα και χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουν τεχνολογίες και καινοτομία, αυτό πάντα χάνεται. Και δεν είναι επειδή δεν μπορεί να γίνει. Είναι επειδή το πρότυπο είναι ένα λευκό αρσενικό πρότυπο.»

Σύμφωνα με την Mwendwa, το διαδίκτυο κατασκευάστηκε στα αγγλικά. Οι αλγόριθμοι που αποφασίζουν ποιο περιεχόμενο θα φανεί, ποια συμπεριφορά θα ανταμειφθεί και ποιες φωνές θα ενισχυθούν, όλα αντικατοπτρίζουν αυτή την προέλευση. Και όταν τα προγράμματα διαφορετικότητας, ισότητας και ένταξης άρχισαν να ανακληθούν στις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, το πρόβλημα επιδεινώθηκε.

«Αν υπήρχαν 10 γυναίκες, Αφρικανές γυναίκες ή μαύρες γυναίκες ή έγχρωμες γυναίκες σε αυτές τις εταιρείες, οι αριθμοί έχουν μειωθεί σημαντικά», λέει η Mwendwa. «Θα μπαίνετε στο διαδίκτυο και θα νιώθετε ότι κάτι δεν πάει καλά. Και αυτό συμβαίνει επειδή οι άνθρωποι που προσλήφθηκαν και που πάλευαν για εμάς σε μερικές από αυτές τις εταιρείες δεν είναι πια εκεί.»

Αυτή η έλλειψη εκπροσώπησης είναι μια δομική αποτυχία με απτές συνέπειες για την ψηφιακή υποδομή της ηπείρου. Όταν λιγότερες Αφρικανές γυναίκες δημιουργούν τεχνολογία, τα προκύπτοντα προϊόντα συχνά αποτυγχάνουν να λάβουν υπόψη τα μοναδικά πλαίσια και τις πραγματικότητες του μισού πληθυσμού. 

Αυτό το κενό δημιουργεί συστήματα που, στην καλύτερη περίπτωση, αγνοούν τις ανάγκες των γυναικών, όπως το σημαντικό χάσμα φύλου στη χρήση του κινητού διαδικτύου στην Υποσαχάρια Αφρική, και στη χειρότερη, τις βλάπτουν ενεργά. Χωρίς γυναίκες στην αίθουσα για να επηρεάσουν την αλγοριθμική λογική, η τεχνολογία μπορεί να γίνει ένα εργαλείο για έμφυλη βία που διευκολύνεται από την τεχνολογία (TFGBV), όπου οι πλατφόρμες δίνουν προτεραιότητα στην αφοσίωση έναντι της ασφάλειας των ευάλωτων χρηστών.

Όταν τα memes γίνονται όπλα

Η Mwendwa μελετά αυτό που αποκαλεί ψηφιακή πολιτική κουλτούρα. Είναι το φαινόμενο του πώς ορισμένες ομάδες ανθρώπων ανταμείβονται για αστεία στο διαδίκτυο, ενώ άλλες ομάδες τιμωρούνται για την ίδια συμπεριφορά.

«Θα απολαμβάνουμε memes μερικών αρσενικών ηγετών όπου λέμε ότι συνδεόμαστε με αυτόν τον κύριο επειδή είναι χαρισματικοί», εξηγεί η Mwendwa. «Ενώ όταν είναι μια γυναίκα ηγέτης, είτε πολιτική είτε σε εταιρικά περιβάλλοντα είτε κοινοτική ηγεσία, όταν κυκλοφορούν memes για το ποιες είναι, καταλήγουν να τιμωρούνται από το ίδιο περιεχόμενο.»

Η Mwendwa δεν πιστεύει ότι αυτό είναι τυχαίο. Οι πλατφόρμες κοινωνικών μέσων έχουν σχεδιαστεί για να ανταμείβουν την αφοσίωση. Το πολωτικό περιεχόμενο κινείται πιο γρήγορα. Οι επιθέσεις δημιουργούν περισσότερα κλικ. Οι γυναίκες ηγέτες, ειδικά οι νεαρές γυναίκες που προσπαθούν να μπουν στην πολιτική, αντιμετωπίζουν συντονισμένες εκστρατείες παρενόχλησης από τις οποίες οι πλατφόρμες κερδίζουν αλλά δεν σταματούν.

Αναφέρει μια υπόθεση που ακόμα τη στοιχειώνει: η Marielle Franco, μια Βραζιλιάνα δημοτική σύμβουλος που δολοφονήθηκε το 2018. Η Franco ήταν φωνή υπέρ της κλιματικής δικαιοσύνης και της δικαιοσύνης της γης. Προκάλεσε τα έμφυλα πρότυπα. Αντιμετώπισε συνεχείς διαδικτυακές επιθέσεις—συντονισμένες, βάναυσες, δημόσιες. Στη συνέχεια δολοφονήθηκε.

«Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που συμμετείχαν σε πολύ μεγάλες συντονισμένες διαδικτυακές επιθέσεις δεν έχουν συλληφθεί ποτέ», λέει η Mwendwa. «Δεν τους έχει συμβεί ποτέ τίποτα. Οι περισσότεροι από αυτούς συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται κάθε μέρα στο διαδίκτυο και συνεχίζουν να επιτίθενται σε άλλες γυναίκες.»

Οι πλατφόρμες κερδίζουν, οι γυναίκες πληρώνουν

Ένα από τα πράγματα που έχει διερευνήσει η Mwendwa είναι πώς οι πλατφόρμες αντιμετωπίζουν τους επαληθευμένους λογαριασμούς. Πολλές γυναίκες ηγέτες έχουν μπλε σημάδια—Twitter, Instagram, Facebook. Η επαλήθευση υποτίθεται ότι σηματοδοτεί αξιοπιστία.

«Πιστεύουν ότι αυτό το άτομο είναι υψηλού επιπέδου», λέει. «Ο τρόπος που οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν μαζί τους δεν είναι ο ίδιος τρόπος που αλληλεπιδρούν με εσάς και εμένα, που μπορεί να μην έχουμε μεγάλο κοινό. Έτσι αποκλείουν ορισμένες κατηγορίες ανθρώπων από την προστασία.»

Η Mwendwa προειδοποιεί ότι οι γυναίκες τιμωρούνται επειδή υπερασπίζονται τον εαυτό τους στο διαδίκτυο, μια δήλωση που επιβεβαιώνεται από την έρευνα του Οργανισμού Εκπαίδευσης, Επιστήμης και Πολιτισμού των Ηνωμένων Εθνών (UNESCO) που δείχνει ότι το 73% των γυναικών σε ρόλους υψηλής ορατότητας όπως η δημοσιογραφία αντιμετωπίζουν διαδικτυακή βία, οδηγώντας πολλές να αποσυνδεθούν απλώς.

«Οι άνθρωποι περιμένουν μια γυναίκα να επικοινωνεί με έναν συγκεκριμένο τρόπο», λέει η Mwendwa. «Οι άνθρωποι περιμένουν μια γυναίκα να συνδέεται με ορισμένα πράγματα—θρησκεία, πολιτικό κόμμα, κουλτούρα. Πρέπει να ενεργείς με έναν συγκεκριμένο συγκρατημένο τρόπο. Έτσι μπορείτε να δείτε πώς αυτός ο σχεδιασμός του διαδικτύου τιμωρεί ορισμένες ομάδες ανθρώπων. Είναι ένα δομικό ζήτημα.»

Τα οικονομικά είναι απλά: η πόλωση είναι χαρακτηριστικό, όχι σφάλμα. Για τις πλατφόρμες, μια συντονισμένη επίθεση σε μια γυναίκα ηγέτη δημιουργεί αφοσίωση υψηλής ταχύτητας· απαντήσεις, αναδημοσιεύσεις με σχόλια και κοινοποιήσεις, που μεταφράζονται απευθείας σε περισσότερες διαφημιστικές εμφανίσεις. Ενώ οι πλατφόρμες πραγματοποιούν αυτά τα κέρδη, το «κοινωνικό κόστος» εξωτερικοποιείται στις γυναίκες. 

Η τιμή της ορατότητας είναι μετρήσιμη. Τα δεδομένα από την αναφορά 'Free to Be Online?' του Plan International αποκαλύπτουν ότι το 58% των κοριτσιών και των νεαρών γυναικών παγκοσμίως έχουν βιώσει διαδικτυακή παρενόχληση, με  το 25% των στοχευμένων να επιλέγουν να αποσυνδεθούν ή να περιορίσουν τον δημόσιο λόγο τους για να αποφύγουν περαιτέρω κατάχρηση.

Γιατί δεν υπάρχουν τιμωρητικά μέτρα

Ο λόγος που οι συντονισμένες επιθέσεις συνεχίζονται, υποστηρίζει η Mwendwa, είναι απλός: δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου συνέπειες.

Τα γραφεία των πλατφορμών δεν βρίσκονται στην Αφρική. Αυτό καθιστά τη νομική δράση δύσκολη. Οι αρχές της Νιγηρίας πήγαν τη Meta στα δικαστήρια για παραβιάσεις απορρήτου δεδομένων το 2024. Η υπόθεση διήρκεσε δύο χρόνια, με τη Meta να πρέπει να πληρώσει πρόστιμο 220 εκατομμυρίων δολαρίων για άδικες, διακριτικές πρακτικές και ένα διακανονισμένο πρόστιμο 32,8 εκατομμυρίων δολαρίων σχετικά με το απόρρητο των δεδομένων χρηστών. Κατά τον χρόνο δημοσίευσης, η Meta δεν έχει ακόμη πληρώσει πλήρως το πρόστιμο. «Πολλές κυβερνήσεις καταλήγουν να λένε ότι τα γραφεία των πλατφορμών κοινωνικών μέσων δεν βρίσκονται στις χώρες μας, και επομένως είναι αρκετά δύσκολο να διερευνηθεί, να αντιμετωπιστεί στα δικαστικά μας συστήματα», λέει η Mwendwa. «Μπορεί να πάρει πολύ χρόνο. Μπορεί να είναι αρκετά ακριβό. Θα χρειαστείτε σύνολα δεδομένων, αποδείξεις και έναν δικηγόρο που έρχεται από τον παγκόσμιο βορρά να καταθέσει σε ένα νιγηριανό δικαστήριο.»

Αυτός είναι ο λόγος που η Mwendwa πιστεύει ότι οι αριθμοί των γυναικών μειώθηκαν κατά τη διάρκεια του υπερεκλογικού κύκλου. 

Η δουλειά που κάνει τώρα

Η πορεία της Mwendwa προς αυτή τη δουλειά δεν ήταν άμεση. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Kenyatta επειδή πάντα βασιζόταν σε στοιχεία και δεδομένα. Ήθελε να καταλάβει πώς οι κοινωνίες δημιουργούν τάξη, πώς οι άνθρωποι συνυπάρχουν όταν δεν γνωρίζουν ο ένας τον άλλον, όταν δεν μοιράζονται την ίδια κουλτούρα ή γλώσσα.

Αργότερα, άρχισε να ρωτά: πώς ο νόμος μας καθοδηγεί στην ψηφιακή σφαίρα; Πώς δημιουργούμε ασφάλεια στο διαδίκτυο όταν το διαδίκτυο δεν έχει σύνορα, δεν έχει σαφή δικαιοδοσία και δεν έχει εφαρμόσιμους κανόνες;

Σήμερα, η Mwendwa εργάζεται στη διακυβέρνηση πλατφορμών στον Παγκόσμιο Νότο. Μελετά και γράφει για το πώς οι πλατφόρμες δραστηριοποιούνται με τις αφρικανικές κυβερνήσεις και αν οι κοινωνίες μπορούν να επωφεληθούν, αν οι κοινότητες μπορούν να δημιουργήσουν τις δικές τους τεχνολογίες και αν οι άνθρωποι μπορούν να ευδοκιμήσουν στις υπάρχουσες.

Η δουλειά της με το Colmena Fund, έναν φιλανθρωπικό οργανισμό που παρέχει υποστήριξη για γυναίκες, στοχεύει στην προβολή γυναικών πολιτικών ηγετών που υποστηρίζουν τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα στον Παγκόσμιο Νότο. 

Χτίζει το χαρτοφυλάκιό τους για τις γυναίκες πολιτικούς ηγέτες και τον ρόλο τους στη δημιουργία πολιτικής τεχνολογίας και δεδομένων. Η δουλειά είναι προσανατολισμένη στους ανθρώπους. Περιλαμβάνει έρευνα, διαβουλεύσεις και συγκεντρώσεις. Σημαίνει να κάθεσαι με γυναίκες ηγέτες στις κοινότητες, να καταλαβαίνεις πώς χρησιμοποιούν την τεχνολογία, να τεκμηριώνεις τις βλάβες που αντιμετωπίζουν και να το μεταφράζεις σε ευκαιρίες χρηματοδότησης και έργων για οργανώσεις υποστήριξης γυναικών πολιτικών ηγετών.

«Τις περισσότερες φορές, όταν δραστηριοποιείσαι με κοινότητες, θα βγει σχεδόν πάντα ως πρόταση από αυτούς», λέει. «Τους βοηθάς να το διατυπώσουν καλύτερα. Και μερικές φορές αν το ζήτημα είναι πολύ τεχνικό, καταρτίζεις ένα σχέδιο και το μοιράζεσαι και βλέπεις αν λειτουργεί για όλους.»

Οι φίλοι της στην Data Labelers Association, μια ομάδα υπεράσπισης για επισημειωτές δεδομένων για την τεχνητή νοημοσύνη (AI), έχουν τεκμηριώσει ένα άλλο κρυφό κόστος: Αφρικανοί εργάτες που προσλαμβάνονται για να συντονίζουν βίαιο περιεχόμενο για τη Meta και άλλες πλατφόρμες. Τους λένε ότι είναι μια γρήγορη εργασία. Υπογράφουν συμφωνίες μη αποκάλυψης (NDAs). Εκτίθενται σε ακραία βία, κακοποίηση παιδιών, γραφικές επιθέσεις, φρικτό υλικό, χωρίς υποστήριξη, χωρίς αποκάλυψη, χωρίς συγκατάθεση. Μετά την ανάκληση Διαφορετικότητας, Ισότητας και Ένταξης (DEI), δεν υπάρχουν ηθικά προστατευτικά κιγκλιδώματα που να τους προστατεύουν.

«Για αγορές όπως η Αφρική, όπου οι νόμοι ακόμα προσπαθούν να φτάσουν, θα βρίσκουν πάντα εργασία για να κάνουν μερικές από αυτές τις εργασίες», λέει η Mwendwa. «Αλλά γνωρίζω ότι υπάρχουν άνθρωποι που είναι μέρος ενός πολύ μεγάλου όγκου εργασίας που θα θεσπίσει ηθική στο διαδίκτυο για την εργασία, πρότυπα διαδικτύου για τον συντονισμό περιεχομένου. Και είμαι χαρούμενη να πω ότι θα είναι νέοι Αφρικανοί που θα ηγούνται αυτής της επανάστασης, όσο επώδυνη και αν είναι.»

Δικηγόρος τεχνολογίας, όχι ακτιβίστρια

Η Mwendwa λέει ότι συχνά απορρίπτεται σε αίθουσες όπου λαμβάνονται αποφάσεις. Λέει ότι την αποκαλούν ακτιβίστρια για να την υποτιμήσουν. Οι ακτιβιστές, υπονοείται, είναι συναισθηματικοί. Δεν είναι επαγγελματίες. Δεν έχουν εμπειρογνωμοσύνη.

Απορρίπτει αυτό το πλαίσιο. 

«Αποκαλώ τον εαυτό μου δικηγόρο τεχνολογίας», λέει. «Υπάρχουν δικηγόροι τεχνολογίας που εργάζονται στην τεχνολογία και τα κέρδη. Υπάρχουν δικηγόροι τεχνολογίας που εργάζονται στην τεχνολογία και την υποδομή. Εγώ εργάζομαι στην τεχνολογία και την κοινωνία. Εργάζομαι για να διασφαλίσω ότι οι άνθρωποι εξακολουθούν να μπορούν να απολαμβάνουν τη χρήση των τεχνολογιών χωρίς να βλάπτονται.»

Η διάκριση έχει σημασία. Οι δικηγόροι είναι επαγγελματίες· έχουν θέση και κατανοούν τα συστήματα. Όταν η Mwendwa μπαίνει σε μια αίθουσα ως δικηγόρος τεχνολογίας, όχι ως ακτιβίστρια, διεκδικεί εξουσία. Αλλάζει τη συζήτηση.

«Έχω αντιμετωπίσει διαφορετικές προκλήσεις σε αίθουσες», παραδέχεται. «Μερικές φορές μπορούν να καταλάβουν την άποψή μου. Είναι ανταμείβοντας να ξέρεις ότι όταν γραφτούν τα βιβλία ιστορίας, όταν τα παιδιά θα μελετούν την τεχνολογία από την οπτική γωνία ενός Αφρικανού, άνθρωποι σαν εμένα θα ονομαστούν ως άνθρωποι που πραγματικά προσπαθούσαν να διασφαλίσουν ότι η τεχνολογία φέρνει τους ανθρώπους μαζί και δεν προκαλεί περισσότερο χάσμα.»

Η αισιοδοξία και ο ρεαλισμός

Όταν ρωτήθηκε πώς παραμένει κινητοποιημένη όταν οι κυβερνήσεις είναι αργές, όταν οι πλατφόρμες είναι εκμεταλλευτικές και όταν οι γυναίκες σπρώχνονται εκτός διαδικτύου, η απάντηση της Mwendwa είναι μια ισχυρή πίστη στους Αφρικανούς νέους.

«Οι Αφρικανοί νέοι είναι ανθεκτικοί», λέει. «Είμαστε η νεότερη ήπειρος. Έχουμε εργασία από εδώ μέχρι το τέλος του κόσμου. Ξυπνάμε κάθε μέρα, ακόμα και όταν μας κακοποιούν, ακόμα και όταν έχουμε ανεπαρκείς πόρους, και ακόμα τροφοδοτούμε αυτές τις ψηφιακές οικονομίες, ακόμα δίνουμε τα δεδομένα μας που πηγαίνουν να χτίσουν νέες πλατφόρμες για άλλες ηπείρους.»

Βλέπει πρόοδο. Η προώθηση για ψηφιακή λογοδοσία ηγείται όλο και περισσότερο από μια νέα ομάδα υπεύθυνων χάραξης πολιτικής που βλέπουν την τεχνολογία ως κυρίαρχο περιουσιακό στοιχείο και όχι ως εξωτερική χρησιμότητα. Σε χώρες όπως η Ναμίμπια, η Σιέρα Λεόνε και το Μπενίν, γυναίκες υπουργοί ΤΠΕ έχουν προχωρήσει πέρα από τη ρητορική για να καθιερώσουν θεμελιώδη πλαίσια AI και δεδομένων. Αυτή η περιφερειακή ώθηση αντικατοπτρίζεται σε ηπειρωτικό επίπεδο, όπου το Πλαίσιο Πολιτικής Δεδομένων της Αφρικανικής Ένωσης και οι συστάσεις για λογοδοσία πλατφορμών στοχεύουν να εξασφαλίσουν την κυριαρχία των δεδομένων και να προστατεύσουν τα εργασιακά δικαιώματα. 

Ωστόσο, καθώς το οικοσύστημα ωριμάζει, λέει η Mwendwa, η πρόκληση μετατοπίζεται από τη δημιουργία εργαλείων στην επιβολή τους. «Παραμένω αισιόδοξη», λέει η Mwendwa. «Παραμένω επίσης ρεαλίστρια ότι συμβάλλουμε σε αυτό. Επομένως, θα πρέπει επίσης να αναγνωριστούμε.»

Η δουλειά της είναι να χτίζει πλαίσια για ψηφιακή ασφάλεια, να τεκμηριώνει πώς η τεχνολογία τιμωρεί τις γυναίκες και να παλεύει για να διασφαλίσει ότι το διαδίκτυο εξυπηρετεί όλους, όχι μόνο αυτούς που το έχτισαν.